جامعه‌شناس امرى مسلّم شناخته شده است هر نهضتى و هر انقلابى پس از آنكه موفق و پيروز شد ، خطر خاصى آن را تهديد مىكند : افرادى كه در گذشته و قبل از موفقيت اين نهضت ، با آن مبارزه مىكردند همين كه از مبارزهء رو در رو با آن مأيوس مىشوند خود را به آن مىچسبانند ، مارك همان نهضت را به خود مىزنند و چهرهء خود را در ماسك همان نهضت مخفى مىكنند ، شكل و ظاهر و پوستهء آن نهضت را حفظ مىكنند در حدى كه اكثريت مردم كه عمق و روح و معنا را نمىشناسند هيچ تشخيص نمىدهند كه كوچكترين تغييرى در اين نهضت پيدا شده ، در حالى كه روح و معنا و محتوا و هستهء آن نهضت و آن انقلاب را از بين مىبرند و فاسد مىكنند . اينجاست كه چشم بسيار بينا و اراده‌اى بسيار توانا لازم است ، چشمى درون‌بين و محتوابين و از پوسته و ظاهر و شكل عبور كرده و به هسته و معنا و محتوا و باطن رسيده كه تشخيص بدهد آنچه كه هست غير از آن حقيقت است با اينكه آرايش ظاهرى كاملًا به جاست . و ديشب عرض كرديم تأثير امام حسين و نهضت حسينى در تحولات تاريخى اسلام چنين تأثيرى بود يعنى ادامهء كار على عليه السلام بود . على در ميان خلفا اولين كسى است كه وقتى كه خليفه مىشود به آنچه خلفاى ديگر توجه كرده‌اند ( يعنى فتوحات ، كشورگشايى ، با مشركها و كافرها در خارج مرز اسلام مبارزه كردن ) كوچكترين التفاتى نمىكند ، تمام همّ خودش را متوجه اصلاحات داخلى مىكند . احساس مىكند اين اسلام اگرچه از نظر ظاهر خيلى توسعه پيدا كرده ولى مانند جسم متورّم است ، از درونش دارد فاسد مىشود ، اين را از درون بايد اصلاح كرد ، و نهضت حسين بن على عليه السلام نهضتى است براى اصلاحى در درون جامعهء اسلامى . امشب مىخواهم دربارهء اين مطلب كه جزء درسهاى مهم تاريخ است - و اگر وقت و فرصتى مىبود چندين جلسه مىبايست دربارهء آن بحث كنم - به طور اختصار بحث كنم . عوامل فناى امتها از نظر قرآن از نظر قرآن مجيد چه چيزهايى عامل فناى اقوام و به تعبير قرآن امتها « 1 » است ؟ چه

--> ( 1 ) . قرآن از هر جامعه‌اى به « امت » تعبير مىكند .